Eyvallah 

bir hadisinde,,,
kendisine verilen ilim ve hidayeti gökten inen bereketli bir yağmura benzeten Hz.Peygamber, bu bilgi ve hidayeti fıkhedip kavrayanları, daha doğrusu öğrenip öğretenleri, anlayıp açıklayanları, bu yağmuru içine sindirip yeşillik ve semere veren verimli toprağa, kendisinden aldığı bilgiyi sadece hafızasına alıp anlamayanları da yağmurun suyunu katmanlarına alıp bırakmayan ve hiçbir bitki bitirmeyen verimsiz çorak araziye benzetmiştir.

Gökten inen yağmurların bereketinden bizleri mahrum eyleme YA İLAHİ...AMİN..
RABBİM verimsiz çorak arazilere benzemekten sana sığınırız...

Bende bulduğum örnekleri paylaşıyım inş...

BİRİNCİ TEMAYÜL...

Abdullah ibni Ömer (r.a) hacca giderken devesini  aşağı yukarı döndürmüş ve kendisine neden bunu yaptığı sorulduğunda ise şu enteresan cevabı vermiştir. “Ben de bilmiyorum. Ancak Resulüllah’ın böyle yaptığını görmüştüm, onun için ben de yaptım.” ( Kadı Iyad, Eş Şifa)

Yine İbni Ömer’in Arafat’ta Hz. Peygamberin defi hacette bulunduğu yerde ihtiyacını gidermeye çalıştığı rivayet edilmektedir. ( İbni Hanbel, Müsned)

Yine hac esnasında Resûlüllah’ın dinlenmek için mola verdiği yerde Ebu Hureyre ‘nin “sünnet” diyerek hacıları nasıl çöktürdüğü ve bunu Hz. Aişe ile Abdullah ibni Abbas’ın itirazlarına sebep olduğu bilinmektedir ( Müslim, Hacc)



İKİNCİ TEMAYÜL...

Ebu Hureyre’nin “uğursuzluk şu üç şeydedir, evde, kadında, ve atta”( Buhari , Tıbb:43, Müslim, Selam 116.) rivayetini duyan Hz. Aişe, öfkeden adeta kendisini parçalayarak “Kur’an-ı Muhammed’e indiren ’a yemin olsun ki O asla böyle bir şey dememiştir.” der.

Yine Hz. Aişe, Ebu Hureyre’nin “kadın, siyah köpek, ve merkep, namaz kılanın önünden geçtiği takdirde o kimsenin namazı bozulur.” ( Müslim, Salat 266.; Buhari, Salat 105.) rivayetini duyunca “bizi köpek ve merkebe denk tutmanız ne kötü şey, kadın kötü bir hayvan mı?” diyerek Resulullah’ın asla Kur’an’ın ilke ve esaslarına muhalif bir şey söylemeyeceğini belirtmiştir.

Bu konuda ön bilgi mahiyetinde Bedruddîn Zerkeşi’nin yazmış olduğu “Hz. Aişe’nin Sahabeye Yönelttiği Eleştiriler” adlı eserinde Hz. Aişe’nin hadisi anlama ve değerlendirmedeki metodu diye bileceğimiz konu başlıklarına bakmak yeterlidir: Kur’an’a arz, Sünnete arz, Hadise arz, Tarihe-vakıaya arz, mantık ve dile arz, aklına ve kanaatine arz, Hz. Aişe’nin uygulamaları, fetvaları, sorulara verdiği cevaplar gibi konu başlıkları, Hz. Aişe’nin Hadis ve Sünnet’i anlama konusunda gösterdiği hassasiyeti bize göstermektedir

HADİS İLİMLERİ-5

   İkinci temayülün başında zikrettiğimiz Hz.Aişe, henüz Hz.Peygamber hayatta iken, bazı hadisleri Kur’an ayetleri ile mukayese etmiş, bizzat Hz.Peygamberle tartışıp, doyurucu açıklama aldıktan sonra onları kabul etmiştir. Resulullahın vefatından sonra da, bilhassa birinci temayülün öncüleri sayılan Ebu Hureyre ve İbn Ömer’in hadis sıfatıyla rivayet ettiklerini tashih etmiş, yanlış anlamaları düzeltmiş,
Sünnet olarak değerlendirilen bazı fiillerin Sünnet olmadığını ilan etmiştir. Ebu Musa el-Eşari, onun hakkında: “Biz, Peygamber ashabına müşkil gibi görünen bütün hadisleri Hz.Aİşe’ye götürür ve mutlaka hakkında bilgi alırdık” demiştir. Hz.Aişe, bu özelliğini şüphesiz, sürekli Peygamberle beraber olmanın kazandırdığı avantaja borçludur.

   Ev, kadın ve at uğursuzdur gibi, İslamın ilke ve esasları ile bağdaşmayan bir rivayetin ortalıkta dolaştığını duyan Hz.Aişe, “öfkeden adeta kendisini parçalayarak”, “Kur’anı Muhammed’e inzal eden ’a andolsun ki, o, asla böyle bir şey dememiştir.” der ve Resulü’nin, Yahudilerin veya cahiliye ehlinin bu üç şeyi uğursuz saydığını söylediğini, ancak bunu işintenlerin rivayeti eksik duyup naklettiklerini ifade eder.

   Ebu Hureyrenin “kadın, siyah köpek ve merkeb, namaz kılanın önünden geçtiği takdirde, o kimsenin namazı bozulur” mealindeki bir hadisi naklettiğini duyunca, önce rasyonel bir anlamadan hareketle, Bizi köpek ve merkebe denk tutmanın ne kötü şey, kadın kötü bir hayvan mı? Demiş, arkasından Resulullah namaz kılarken, ben önünde cenaze gibi sere serpe uzanırdım diyerek Hz.Peygamberin böyle bir şey demiş olamayacağını ifade etmiştir.

   “Ölü, kendisine ağlayanlardan dolayı muazzeb olur” “Veled-i zina üç şerlinin en kötüsüdür”  gibi haberlere karşı “Bu konularda size Kur’an yeter” diyerek, “Kimse kimsenin günahını çekmez.” Ve “ kimseye çekemeyeceği yükü yüklemez.”Bakara 2/233  ayetlerini okumuş ve her iki rivayetin bağlamlarından koparılarak nakledildiğini söylemiş ve tashih etmiştir.

   Tabiundan Amir b. Vasile (Ebu Tufeyl), bu temayülün diğer bir öncüsü sayılan İbn Abbas’a, “Senin kavmin ve Hz.Peygamberin Kabe’yi tavaf ederken remel (çalımlı yürümek) yaptığını ve bu davranışın sünnet olduğunu söylüyor.” Dediğinde, İbn Abbas, “hem doğru hem yanlış; Hz.Peygamberin remel yaptığı doğrudur fakat bunun sünnet olduğu yanlıştır.” diye cevap verir ve arkasından, Hz.Peygamberin, kendilerine hasta diyen müşriklere dinç ve sağlıklı olduklarını göstermek için remel yaptığını ifade eder. Ebu Tufeyl, sözlerine devamla, “Senin kavmin, Hz.Peygamberin Safa ve Merve arasında deve ile sa’y ettiğini ve bunun da sünnet olduğunu söylüyor.”  Deyince yine, “Hem doğru hem yanlış; deve ile sa’y ettiği doğru, fakat bunun sünnet olduğu yanlıştır” diye cevap verir ve Hz.Peygamberin sa’y ederken, herkese görünmek ve sesini işittirmek amacıyla deveye bindiğini söyler. Sahabe arasındaki farklı anlayışları ifade eden örnekler çoğaltılabilir. Ancak biz bu kadarıyla yetinerek biraz da bu farklı anlayışların tarih içinde nasıl ekolleştikleri üzerinde durmak istiyoruz. 

HADİS İLİMLERİ-6

HADİS İLMİNİN TEŞEKKÜL DÖNEMİNDE SÜNNET VE HADİSLERİN ANLAŞILMASI

   Hadis ve Sünnet, İslam Peygamberinin sözleri ve uygulamaları olmak sıfatıyla, her zaman, her dönemde Müslümanların yüksek ilgi ve alakalarına mazhar olmakla birlikte, tarihin üç döneminde, İslam Tarihinin üç dönüm noktasında, bu ilgi ve alaka daha fazla artmış ve kültür tarihimiz içinde daha baskın bir yer tutmuştur. Her üç dönemden sonra, Hadisin tahammül, eda, telif(düzenleme) ve tasnif(sınıflara ayırma) faaliyetlerine hız verilmesi, hadisçilik diye bir cereyanın, bir ekolün ortaya çıkmış olması da bunu göstermektedir. Bu üç dönemin, Hz.Peygamberin vefatından sonra, İslam aleminin siyasi, sosyal, ve kültürel tüm sahalarda uğradığı üç ayrı sarsıntıdan sonraya denk gelmiş olması, üzerinde araştırmalar yapılması gereken bir husustur.,

BİRİNCİ DÖNEM; Üçüncü Halife Hz.Osman’ın katliyle başlayan, Cemel ve Sıffin savaşlarıyla alevlenen, ideal hilafet sisteminden saltanata geçişle neticelenen dönemdir. Siyasi sahada meydana gelen bu sarsıntıyı, İslam topraklarının hızla genişlemesi, Müslümanları çok farklı din ve kültürlerle karşı karşıya gelmesi ile birlikte, düşünce ve kültür sahasında bir sarsıntı takip etmiştir. Fakihlerin hukuk sahasında, kelamcıların düşünce ve kelam sahasında oluşturdukların dinamizm, çeşitli mezheb ve fırkaları ortaya çıkarmıştır. Yunancadan yapılan tercümeler, daha sonra başka bir sahanın; felsefenin kapısını aralamıştır.

İKİNCİ DÖNEM; 656/1258 yılında İslam’ın Hilafet merkezi olan Bağdat şehrinin yağmalandığı ve Hindikuş dağlarından Kızıldeniz ve Akdenize kadar Müslümanların yaşadığı tüm coğrafyanın Moğollar tarafından istila edildiği dönemdir.

ÜÇÜNCÜ DÖNEM; Rönesans ve sanayi devrimi ile başlayan, sömürge hareketleriyle devam eden ve imparatorlukların çöküşü ile biten dönemdir.

   Hemen belirtelim ki, her üç dönemde yaşanan siyasi, sosyal ve kültürel sarsıntı ve çöküşün sebepleri, inançların zayıflamasından başka bir yerde aranmamıştır. İnançların zayıflığı ise, elli üç yıl süren saadet döneminin saf ve berrak düşüncelerinin kaybolmasına bağlanmıştır. Öyleyse yapılacak saf şey, Hz.Peygamberin yaşadığı zaman dilimini ve bu zamana hakim olan hayat tarzını yeniden keşfederek, o saf ve berrak inancın ana ilkelerini ortaya çıkarmıştır. Hz.Peygamberi ve yaşadığı saadet asrını keşfetmenin yolunun da, onun söylediklerini ve yaptıklarını, yani Hadislerini ve Sünnetini yeniden ihya etmekten geçtiği kabul edilmiştir.

   Şimdi her biri müstakil bir araştırma ve tahlil konusu olabilecek bu üç dönem sonrası hadis çalışmalarına ve bu çalışmalar içindeki anlama faaliyet ve yöntemlerine kısaca göz atmak istiyoruz.

   Kanaatimizce birinci sarsıntıyı takip eden istikrar döneminde, İslam aleminde, ilim ve kültür sahasında meydana gelen dinamizmi bir başka kültür tarihinde görmek mümkün değildir. Bu dönem, aynı zamanda bütün ilmi disiplinlerin teşekkül ettiği dönemdir. Kronolojik sıra itibariyle ilimlerin teşekkülünü, düşünce sistemlerinin oluşumunu tespit etmek oldukça güçtür. Ancak biz edindiğimiz bilgilerden hareketle, hadislerin anlaşılmasını esas alarak, kısa bir tarihçe vermek istiyoruz.

   Öyle anlaşılıyor ki, İslami ilimler arasında, hayat ile doğrudan irtibatı bulunduğundan, ilk teşekkül etmeye başlayan ilim fıkıh ilmidir. Usül ve yöntemiyle oluşması, sonraki tarihlerde gerçekleşmiş olsa da Hz.Peygamber ve Sahabe asrında ilke ve esasları en çok belirginleşmeye başlayan ilim, bizce fıkıh ilmidir. Onu, Hz.Osman’ın katlinden sonra meydana gelen siyasi hadiselerle irtibatı bakımından kemal ve akaid sahasındaki tartışmalar takip etmiştir.

   M.Sait Hatiboğlu’nun ifade ettiği gibi, Şeriatın teşekkülündeki esaslı rolü yanında, sünnet malzemesinin kemiyyet (adet) ve keyfiyet (nitelik) bakımından arz ettiği durum, İslam fıkhının tedvininde (bir araya toplama) ilahiyatçıların farklı iki yol tutmalarına sebep olmuştur. Bunlardan birisi, kafi derecede şer’i kuvveti haiz hadislerin bulunmadığı sahalarda, şer’i istidlal (delile dayanarak sonuç çıkarma) yollarıyla hükümler koyucu ve Irak fukahasının temsilcisi oldukları Ashabu’r-rey, diğeri de şer’i bütün meselelerde muhakkak bir hadise dayanılması gerektiğini ileri süren ve Medine’yi merkez edinmiş bulunan Ashabu’l-Hadis cephesidir.

HADİS İLİMLERİ-8

1. Bir hadiste ilk aranması gereken özellik, Kur’an’a uygun olup olmadığıdır. Zira, İmam Ebu  Hanife’nin ifadesiyle, ’ın Resulü ’ın kitabına muhalefet etmez. “ın Kitabına muhalefet eden de ’ın Resulü olmaz.”
2. Hadisin anlamı akl-ı selime uygun olmalıdır.
3. Hadisin muhtevasının, İslam’ın insana verdiği değere uygun olması gerektiği ilkesi, İ.Hakkı Ünal’ın Hanefi fıkhı hakkında yaptığı önemli bir tesbittir. Birçok hadisin, hür-köle, kadın-erkek, Müslim-gayrı-ı Müslim, ayırımına gitmeden değerlendirilmesi bunun önemli bir göstergesidir.
4. Hadisin muhtevası, İslamın kolaylık ilkesine ve toplumun maslahatına uygun olmalıdır.
5. Hadisin manası, lafzın delaletinden çok, Şariin gaye ve maksadında aranmalıdır.
6. “Örf (insanlar arasında iyi kabul edilen adetler) ile sabit olan nass ile sabit olmuş gibi kabul edildiğinden, Hadisin anlamı sahih örfe ters düşmemelidir.”
7. İmam Ebu Hanife “Hz.Peygamber ve sahabe döneminin şartları ile bizim şartlarımız aynı değildir.” diyerek Hadisin anlam ve yorumunda zamanla ortaya çıkan gelişmeleri dikkate almıştır.

   Medine Ekolü olarak bilinen Ashabu’l-Hadis mektebine baktığımız zaman hadisleri anlamada ve değerlendirmede, Hanefilerle bazı nüanslardan (ince fark) başka, köklü değişiklikler göremiyoruz. Bu mektebin öncüsü sayılan İmam Malik, hadisleri anlamada ve değerlendirmede üç esasa riayet etmiş, bunlara muhalif olan nice sahih hadisi de reddetme yoluna gitmiştir. Bu esaslar şunlardır:
1.Hadis, Kur’anın zahirine muhalif olamaz. Ancak İmam Malik’in bu hususta Ebu Hanife’den farkı şudur: Hadisin anlam bakımından doğruluğunu destekleyen bir icma varsa veya hadisi Medine Ehlinin Hz.Peygamberden bu yana sergiledikleri bir uygulaması destekliyorsa, hadisin Kur’anı tahsis ettiği kabul edilir.
2. Hadis, üzerinde ittifak edilen, mukarrer şer’i usul ve kaidelere, muhalif olamaz. İmam Malik’e göre bu kaidelerin başında toplumun maslahatı gelir. Ayrıca zorluğu kaldırmak (raf’u’l-harec) ve seddu’z-zeriada bu usul ve kaidelerdendir.
3. Hadis, Medine Ehlinin üzerinde ittifak ettiği bir uygulamaya muhalif olamaz. İmam Malik’in hadisleri değerlendirmede en çok başvurduğu kriter bu esas olmuştgur. O hadisin bir takım lafızlarla rivayetinden çok, Hz.Peygamberin, Medinede yaşayan Sünnet olarak bıraktığı uygulamalara önem vermiştir. Bu, çağdaş anlambilimcilerin sosyal anlama dediği bir anlam türüdür. Muvatta’ına naklettiği nice hadisleri bu üçüncü kritere uymuyor gerekçesiyle amel etmemiş ve bu sebeple, Ebu Hanife kadar olmasa da tenkidlere maruz kalmıştır.
   “En sevdiğim hadisler insanların üzerinde ittifak ettikleri hadislerdir.” Diyen İmam Malik, böylece pratik değeri, mücerred  (yalnız, tek) rivayetlerin önüne çıkarmıştır. Şatıbi’ye göre de, İmam Malik’in en çok riayet ettiği esas; çokça yapılan ve süreklilik kazanmış olan uygulamalardır. O, hakkında hadis olsa da, Medinelilerin uygulamasında yer almayan şeyleri terk etmiştir. Pratik değer ifade etmediği halde rivayet ettiği haberleri nakletmekten kendisi de rahatsız olmuş ve şöyle demiştir:
   “Bu hadislerin çoğu insanı saptırır. Kitabıma öyle hadisler aldım ki, keşke her bir hadis için iki sopa yeseydim de bunları rivayet etmeseydim.” İmam Malik’in bu sözü, talebesi İbn Vehb tarafından nakledilmiştir. İbn Vehb2in şu sözüde, İmam Malik’in hadisler karşısında nasıl seçmeci bir tavır takındığını göstermektedir: “Eğer beni Malik ve Leys ile kurtarmasaydı sapıtırdım.” “Neden?” diye sorulunca da şu cevabı vermiştir: “Çok hadis topladım,şaşırıp kaldım. Hadisleri bir bir Malik ve Leys’e arz ederdim, onlar bana şunu al, şunu terk et derlerdi.”
   İmam Malik’in diğer talebesi İbn Kasım, bazı hadisleri reddederken, buna gerekçe olarak:
   “Bu hadislerin ekseriyeti ile amel edilmemektedir.” demiştir.
   Hukuk sahasında bu mektepler oluşurken, İslam coğrafyası, kemal sahasında da ciddi tartışmalara sahne oluyordu. Hatta kelami tartışmaların fıkhi tartışmalara takaddüm (önde bulunma) ettiği söylenebilir. Hadislere ve hadisçilere yönelik eleştiriler sadece fakihlerden değil, kelamcılardan da geliyordu. Doğrusu Mutezili kelamcılarının hadis ve sünnet konusundaki fikir ve düşünceleri, ilk hukuk mekteplerinin düşünceleriyle paralellik arz etmektedir. Tek fark; kelamcıların fakihlere nazaran, aklı biraz daha ön plana çıkarmalarıdır.
(Kelam: İslami inançları akli ve nakli delillerle ispatla şüpheleri ortadan kaldırmayı hedefleyen, İslamiyeti çeşitli felsefelere karşı korumak için ortaya çıkan ilim.)
   Fakihlerin hukuk sahasında, Mutezilenin de kelam alanında yol açtıkları dinamizm, değişimin getirebileceği dejenerasyonu önlemek için, bazı grupları, kendilerini muhafaza amacıyla, yaratıcı düşünceyi veya entellüktüel üretimi bastırma siyasetine sevk etmiştir. Bu siyaseti tatbik etmeye başlayan da Ehl-Hadis olmuştur. Sahabeden, çok hadis rivayet etmekle bilinen ve el-Muksirun diye isimlendirilen şahısların varlığı bilinmektedir. Ancak sahabe asrında henüz Ehl-i Hadis diye adlandırılan bir fert ya da zümre söz konusu değildir. Yukarıda fikir ve düşüncelerine kısaca temas ettiğimiz İbn Ömer ve Ebu Hureyre gibi sahabilerin, neşet edecek Ehl-i Hadis ekolüne rehberlik ettikleri doğrudur. Fakat bir ekol olarak Ehl-i Hadisin zuhuru daha sonradır. Biz burada Ehl-i Hadis derken, sadece Hadis ilmi ve rivayeti ile uğraşan Muhaddisunu kasdetmiyoruz; Ehl-i Hadis ile yalnız hadis rivayet edenleri değil, hukuki ve itikadi tüm meseleleri hadisler üzerine bina etmek isteyen, Hz.Peygamber döneminden gelen her uygulamaya Sünnet, onun dışında her şeyi bidat olarak değerlendiren kimseleri kastediyoruz.
   İlk hadis halkalarının Hz.Ömer’in vefatından sonra, Hz.Ebu Hureyre tarafından başlatıldığı bilinmektedir. Hatta Hatib Bağdadi’nin bir rivayetine göre, sahabe döneminde bile Ashabul-Hadis diye bir topluluktan söz etmek mümkündür. Ancak az önce de ifade ettiğimiz gibi, erken döneme ait bu ve benzeri rivayetler, bu ekolün ilk oluşum safhasına aittir. Esas, ilim ve kültür tarihimizde bilgi kaynaklarını rivayetlere teksif (yoğunlaştırma, toplama) eden, anlama yöntemi olarak da lafızların zahirine sarılan Ehl-i Hadis’in ortaya çıkması hicri II. asrın sonlarına tekabul eder. Fazlur-Rahman’a göre de, geniş kapsamlı hadis hareketi, birinci asrın sonunda başlamakla birlikte, hadisin ezici bir halk hareketine dönüşmesi, ikinci asrın sonlarında gerçekleşmiştir.
   Ehl-i Hadisin bir ekol olarak ortaya çıkmasından sonra, asıl tartışma Ehl-i Hadis ve Ehl-i Fıkıh arasında cereyan etmeye başlamıştır. Medine’deki Hadis Ekolü de artık Ehl-i Fıkıf içinde değerlendirilmiş, Kelamcılar da bu tartışmada Ehl-i Fıkıhın yanında yer almıştır.
   Bu tartışma kaynaklık eden haberlerden elde edilen kanaate göre, Fakih; cemiyet hayatında vuku bulan hadiselerin bizzat içinde yaşayan, zuhur eden yeni problemlere pratik çözüm yolu bulması gereken bir merci, bir otoritedir. Çalışma sahası ve ilgi alanı hadis ve hadis rivayeti olan Muhaddis ise, adeta, sosyal hayatın gerçeklerinden habersiz yaşayan, realiteleri tanımayan, mantık, muhakeme ve seyyal (akıcı) düşünceden uzak ve genelde nazariyatta (ilmin ameli olmayan yönü, teori) kalan rivayet alimidir. Elbette bu söylediğimiz bilhassa tedvin dönemi hadisçilerinin büyük bir kısmı için geçerlidir. Zira tedvin döneminde Ehl-i Hadisin, hemen hemen birçok çalışmaları rivayet ile ilgili meselelere teksif (yoğunlaşma) edilmiştir. Bunun, uydurma hadislerin baş göstermesi gibi haklı sebepleri yanında, meşakkatli yolculuklarla diyar diyar dolaşıp sözlü rivayet ve yazılı kaynak toplayan, şeyhlerden muhtelif tahammül yollarıyla hadis alıp hıfzeden, sonra da meclisler tertip edip bunları rivayet eden kimselerin, ayrıca kendilerini hadislerin Hz.Peygamberin gayelerine göre yorumlanması ve değerlendirmesine vermeye imkan bulamamalarını da zikredebiliriz.
   Hadisçiler, kendilerini öyle hummalı bir çalışmanın içinde bulmuşlardır ki, birçoğu, topladıkları hadislere, yazdıkları kitaplara tekrar bakma fırsatı dahi bulamamışlardır. Abdullah b.Mübarek, “Her kim hadislerden istifade etmek istiyorsa yazdıkları üzerinde düşünsün” demiştir. Seleme b.Dinar hicri II.asrın sonlarına doğru: “Kitap yazma devri bitti artık okuyup düşünme zamanı geldi” demiştir. Ancak sağlıklı bir anlama yöntemine sahip olmadıkları için, onların devrini  ciddi bir okuma ve düşünme ameliyesinin başladığı bir devir olarak görmek pek mümkün değildir. Bir kısım Ehl-i Hadise göre, fıkıh ve fetva kitapları telif etmek dahi bidat ve kerih bir iştir. Daha da ötesi hadislerin bablara ayrılarak tasnif edilmesine bile karşı çıkanlar olmuştur; Abdullah b.Mübarek’e Tarsus’ta hadis rivayet ederken uğrayan Hammad b.Usame el Kufi: “Ey Ebu Abdurrahman, bu babları ve yaptığınız bu tasnifi hoş karşılamıyorum, şeyhlerimizin böyle bir şey yaptıklarını görmedik” demiştir. Bilindiği gibi Abdullah b.Mübarek, konularında göre hadisleri tasnif ederek müstakil eserler vücuda getiren ilk muhaddislerdendir. Öyle olduğu halde kendisine, rivayet ettiği hadisteki anlaşılmayan bir husus sorulduğunda; “Sana Resulullah’tan bir hadis geldiği zaman kulak verip dinle” diyerek Ehl-i Hadisin egemen tavrını sergilemiştir.
   Gerek fakihlerin gerekse kelamcıların Ehl-i Hadise yönelttiği eleştirilerin ekseriyeti, hadisçilerin sadece birer ravi ve nakilci olmaktan öteye geçemedikleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Onları Cehele, haşeviyye ve Zevamilu’l-Esfar (bilgi hamalları) gibi isimlerle anmaya başlamışlardır. Kendilerini fukahaya malzeme toplamakla görevli addeden bazı hadisçiler, bu eleştirileri kabul ederken, bunu kabul etmeyenler karşı atağa geçmişlerdir. İbn Abdilberr’in naklettiğine göre, Hammad b.Seleme, Hammad b.Zeyd ve Said b.Ebi Arebu gibi bir çok alimin kendisinden hadis aldığı Matar el-Verrak’a bir hadis sorulur, o da onu bütün tarikleriyle rivayet eder. Hadisin mana ve maksadının ne olduğu sorulunca da: “bilmiyorum, ben sadece taşıyıcıyım” cevabını verir. Eş-Şabi, kendi döneminde yaygınlık kazanan, hadisçilerin eczacı, fakihlerin doktor olduğu benzetmesini kabul etmiş ve şöyle demiştir. “Biz fakih değiliz. Ancak hadis dinledik ve onları rivayet etmekle yetindik.”

   Ehl-i Hadis-Ehl-i Fıkıh tartışmasında, hadisçilerin karşısında en çok durabilen, Hanefiler olmuştur. Ebu Hanife’den sonra, bu mektebin ikinci kuşağı, Ehl-i Hadisten gelen eleştirilere cevap vermekle uğraşmıştır. İmam Muhammed’in Kitabul-Hucce’si, İmam Ebu Yusuf’un er-Reddu ala Siyeri’l Evzai’si bu amaçla kaleme alınan eserlerdir. Buhari dönemkinde, Ehl-i Hadise muhalif olarak, belki de sadece Hanefiler kalmıştı. Bu sebeple Buhari’nin, Hanefilere cevap olsun diye bab başlıklarında serdettiği ibare bazen, babın altında zikrettiği hadislerden uzun olmuştur.

   Bu hususta Buhari’yi en çok taklid eden Tirmizi olmuştur. Ancak Tirmizi, Buhari gibi bunu bab başlıklarında zikretmek yerine, Ehl-i Hadisten addedilen, Sufyan Servi, Ahmed b.Hanbel, İshak b.Rahuye, İbn Müb arek ve Şafii (Tirmiziye göre Şafii Ehl-i Hadistendir) gibi, hadise dayalı fıkhın mümessilleri olan alimlerin kanaatlerine yer verir.

   Tirmizi “Bazı Iraklılar der ki”, diye b aşladığı ifadelerden sonra sık sık Hanefileri tenkit etmiştir. Şayet ihtilaf, Ehl-i Hadis ile Ehl-i Rey arasında ise, hemen Ehl-i Hadisi savunmaya geçer. Fakat ihtilaf Ehl-i Hadisin kendi arasında ise, ona pek dokunmaz, bu gibi hallerde kanaatini belirtecek başlıktan da sakınır.

   Ehl-i Hadis, yoğun çabalarına rağmen müstakil bir mezhep olarak kendini kabul ettirememiş, ancak bünyesinde üç ayrı mezhep çıkarmıştır. Daha doğrusu toplumda gösterdiği faaliyet ile bu dönemde ortaya çıkan mezheplere yön vermiştir. Bu mezhepler, sırasıyla  Şafii, Hanbeli ve Zahiri mezhepleridir. Ancak bu nezhepler ile Ehl-i Hadis arasında, gerek sünnet konusunda gerekse sünneti anlama hususundaki paralelliği zikretmeden önce, Ehl-i Hadisin temel düşüncelerini maddeler halinde belirtmek istiyorum.

1. Ehl-i Hadisin nazarında Kur’an ile Hadis, gerek menşe itibariyle gerekse değer itibariyle aynıdır. Ehl-i Hadisin Basra öncülerinden Süleyman b.Tarhan et-Teymi; şöyle demiştir:
   “Cebrahil (as) Kur’an’ı ’tan getirdiği gibi, Sünneti de getirmiş, Kur’an’ı Peygambere öğrettiği gibi, Sünneti de öğretmiştir.” diyerek sünneti de vahy kategorisinde değerlendirmiştir. Hatta göre, beyan olması cihetiyle Sünnet, Kur’an’dan daha belirleyicidi